1. Historisch overzicht

1.3 de 20e eeuwse muziek
De geschiedenis van de 20e eeuwse muziek is onder te verdelen in vijf perioden:

I: 1890-1918 de ontdekking van de muzikale ruimte
Dit was een periode van maximalisatie: de tendens om muzikale elementen tot de uiterste grenzen van de expressie te brengen, of het nu ging om vorm (symfonie), tonaliteit of instrumentatie (gigantische orkesten). Belangrijke kenmerken:

  • vermenging van absolute muziek en programmamuziek (symfonie en symfonisch gedicht) is te aan te treffen bij o.m. Mahler, Schönberg, Ives, Debussy;
  • ondermijnen of ontkennen van tonaliteit, als gevolg waarvan de harmonie niet langer functioneert in een tonale context en waardoor de akkoorden als zelfstandige klank bestaan (zowel in chromatische als in diatonische muziek);
  • er was groeiende interesse in archaïsche muziek of volksmuziek o.m. bij Moussorsky, Mahler, Satie, Debussy, Strawinsky en Bartók.

II: 1918 -1945 ironische distantie
Na de Eerste Wereldoorlog was de wereld veranderd: ironie werd een overheersend stijlmiddel in kunst als uitdrukking van de moderne tijd. Na 1929 kwamen er meer repressieve regimes aan de macht in Europa, waardoor veel kunstenaars zich gedwongen zagen naar de VS te vertrekken. Belangrijke kenmerken:

  • neoclassicisme: het gebruik van muziek uit het verleden als model voor nieuwe muziek of een meer objectieve muziek in het algemeen, toegankelijk en anti-romantisch.
  • Jazz en andere populaire muziek was uitermate succesvol dankzij nieuwe media als radio, film en grammofoonplaat.
  • experimentele muziek in de VS, door Edgard Varése gedefinieerd als georganiseerd geluid (organized sound), de nadruk leggend op kleur en dynamiek.

III: 1945-1964 schoon schip maken
Een periode van wederopbouw in Europa, economisch herstel en groeiende welvaart. Tegelijk gespannen politieke verhoudingen tussen de Sovjet Unie en de Geallieerden (Europa and VS). Deze Koude Oorlog, in toom gehouden door de permanente dreiging van een atoomoorlog, vergrootte de Amerikaanse invloed in West-Europa.
Muzikaal gesproken:

  • muziek (en kunst in het algemeen) wordt gezien als een permanente revolutie, het verleden verwerpend: het compositieproces wordt systematisch gerationaliseerd om te komen tot een nieuwe, niet nationalistisch georiënteerde muzikale taal (serialisme) of, sterker nog, het geluid te bevrijden van elke muzikale traditie (door middel van onbepaaldheid).
  • omdat jazz kunstmuziek was geworden (te ingewikkeld om alleen onderhoudend te zijn), werd rock n'roll het meest populair onder teenagers, wat het begin betekent van de wereldwijde platenindustrie.
  • componisten die geen deel willen of kunnen nemen aan de experimenten van de avant-garde zetten het neoclassicisme van Stravinsky voort.

IV: 1964-1979 de wereld een dorp
De opkomst van het massamedium televisie vergemakkelijkt de toegankelijkheid van sociaal-politieke gebeurtenissen en cultuuruitingen. De Canadese filosoof Herbert Marshall McLuhan vergeleek de wereld in dat verband met een global village (in zijn boek Understanding Media: The Extensions of Man [1964]). Muzikaal gesproken:

  • populaire muziek draagt in hoge mate bij aan de culturele identiteit van de na-oorlogse generatie die grote invloed heeft op de culturele en politieke ontwikkelingen;
  • in kunst en muziek wordt meer de nadruk gelegd op fysieke en psychologische aspecten in een poging kunst en leven te verenigen, vaak in een combinatie van kunstdisciplines (muziek, theater, beeldende kunst, poezie), in extreme vorm bekend als de Fluxus-beweging.
  • componisten beginnen het dogma van de vooruitgang te betwijfelen; als verzoening met het verleden maken velen in hun composities gebruik van citaten uit andere stijlen (collage).

V: 1979-heden meerstromenland
De groeiende kloof tussen het publiek en nieuwe abstracte kunst aan de ene kant en het mondiale succes van de populaire cultuur aan de andere kant heeft ervoor gezorgd, dat men het modernisme als mislukt beschouwt. De revolutionaire toegankelijkheid van de meeste plekken op aarde door het internet heeft een intensieve culturele uitwisseling tot gevolg gehad. In muzikaal opzicht:

  • vindt die culturele uitwisseling plaats in het krachtenveld tussen mondialisering en regionalisme.
  • subjectiviteit and narrativiteit worden belangrijker, nu structurele innovatie een eindpunt heeft bereikt.
  • er is een groeiende tendens om het verschil tussen hoge en lage kunst te ontkennen of te overbruggen: inclusief postmodernisme tegenover exclusief modernisme.
  • het gebruik van computer technologie en het gebruik van nieuwe media zal er misschien toe leiden dat de muzikale cultuur gebaseerd op notatie verdwijnt. De implicaties daarvan zijn fundamenteel, want notatie is het belangrijkste medium geweest in onze Westerse (muzikale) cultuur sinds de Middeleeuwen.