%%stretchlast 1

Forma formans of de vorm die zichzelf schept

Elke vorm heeft bouwstenen die min of meer gemakkelijk te herkennen zijn. In homfonie met zijn cadenzen is dit natuurlijk altijd duidelijk. In een polyfone zetting kan het minder duidelijk zijn. Maar als je bereid bent om de vorm te ervaren, kan er een zinvolle beschrijving gevonden worden. Pars pro toto, het is gemakkelijk om de 'forma formans', de zichzelf scheppende vorm, te ervaren, van het begin van Sweelincks Fantasia Chromatica: een dalende chromatische melodie (met een open einde) lijkt eindeloos herhaald te worden.

X:1
%T:title
%C:composer
M:C
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=treble
V:3 clef=bass
V:4 clef=bass
%%staves {(1 2) (3 4)}
%%Q:1/2=63
%%MIDI program 46
K:C
V:1
z16 | z16 |z16 | z16 | A16 | A8 A8 | ^G8 =G8 | ^F8 =F8 | E8 z4 A4 |\
V:2
D16 | D8 D8 | ^C8 =C8 | B,8 _B,8 | A,8 z4 D4 | A,4 B,4 C4 D4 | E4 B,8 ^C4 | D4 A,8 B,4 | CB,A,B, CA,B,G, x8 |\
V:3
z16 | z16 |z16 | z16 | z16 |z16 | z16 |z16 | x8 A,G,F,G, A,F,G,E, | \
V:4
z16 | z16 |z16 | z16 | z16 |z16 | z16 |z16 | z8 D,8|\
%
V:1
D4 E4 F4 G4 | A4 E8 ^F4 | G4 D8 E4 | F8/4GF E6 DC DEFD |
V:2
x16 | x16 | x16 | A,4 G,4 F,8 |
V:3
F,4 G,4 A,4 G,8/4F,8/4  | E,6 ^F,8/4 G,4 A,4 | D,6 E,8/4 F,4 G,4 | z8 A,8 |
V:4
D,8 D,8 | ^C,8 =C,8 | B,,8 _B,,8 | A,,8 z4 D,4 |

Deze procedure van het herhalen van de openingsmelodie in de vier stemmen, wordt volgehouden tot de cadens in m. 46, 47. We kunnen de vorm van dit fragment dus zonder probleem beschrijven als een opeenvolging van 'frasen' die één enkele inhoud gemeen hebben: een terugkerende melodie, of beter, een thema in een van de vier stemmen, terwijl de andere stemmen hun eigen contrapuntische inhoud hebben.'Delen' of secties in dit werk kunnen worden onderscheiden door stijlveranderingen. De belangrijkste is de verandering in ritmisch ontwerp, d.w.z. ritmische verdichting.

Merk op dat deze 'forma formans' techniek wordt voortgezet in de fuga en het vervolg is van polyfone a cappella composities uit de 16e eeuw. Zie: