%%stretchlast 1

Call and response (concertato, concerto)

1. Call and response

'Call and response' is een imitatie van menselijke communicatie. Het is terug te vinden in muziek van alle tijden, wereldlijk of religieus, populair of klassiek.

2. Historische wortels van afwisselend zingen en spelen

De manier van zingen in het oude Israel, in de tempel en synagoge was waarschijnlijk antifonaal of afwisselend, ofwel tussen priester en gemeente, of voorzanger en koor, of tussen groepen zangers. Dit wordt geïmpliceerd door vele passages in de Bijbelse poëzie, vooral in de Psalme":

Priest: "O Lord, rebuke me not in Thy wrath, Congregation: "Neither chasten me in Thy hot displeasure; Priest: "For Thine arrows stick fast in me, Congregation: "And Thy hand presseth me sore.

Onthoud: antifonale zang zat in de muzikale 'genen' van elke kerkmusicus. En kerkmusici waren lange tijd de enigen die verantwoordelijk waren voor muzikale opvoeding.

3. Concertato

Een typisch 'call and response' ontwerp dat populair was in de late Renaissance en vroege Barok (maar nooit verdween) was Concertato. Het is een term die verwijst naar een genre of een muziekstijl waarin groepen instrumenten of stemmen muziek maken waarbij afwisseling het belangrijkste principe is. Deze afwisseling impliceert een soort muzikaal contrast.

3.1 Cori spezzati.

De Vlaamse componist Adriaen Willaert (ca. 1490 - 1562) wordt beschouwd als de bedenker van het dubbelkoor of 'cori spezzati' (letterlijk, gescheiden koren). Hij en zijn opvolger Giovanni Gabrieli (ca. 1554/1557 - 1612) in de San Marco kathedraal in Venetië, schreven antifonale muziek waarbij tegengestelde koren opeenvolgende, vaak contrasterende frasen van de muziek zongen. Het stereo-effect bleek populair en al snel imiteerden andere Europese componisten het idee.

Laten we eens kijken naar een voorbeeld van Gabrieli, Canzon XII voor twee instrumentale koren.

X:1
%T:title
%C:composer
M:none
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=treble-8
V:3 clef=treble-8
V:4 clef=bass
%%staves [1 2 3 4] [5 6 7 8]
K:F
V:1
c16 A16 | z8 z4 A4 G8 G8 | ^F8 z8 z16 | z16 z16 | z16 z4 B4 B4 B4 | 
V:2
e16 f16 | z8 z4 f4 _e8 c8 |d8 z8 z16 | z16 z16 | z16 z4 d4 d4 d4 |
V:3
E16 C16 | z8 z4 c4 c8 G8 |A8 z8 z16 | z16 z16 | z16  z8 z4 F4 |
V:4
C,16 F,16 | z8 z4 F,4 C,8 _E,8 |D,8 z8 z16 | z16 z16 | z16 z4 B,,4 D,8/4C,8/4D,8/4E,8/4 | 
%
V:5
c16 z16 | A16 z16 | z8 z4 A4 G8 G8 | ^F8 z4 F4 G8 A4 B4- | B4 B4 c8 F16 |
V:6
g16 f16 | z16 z16 | z8 z4 f4 _e8 c8 | d8 z4 d4 e8 f4 g4-|g4 f4 _e8 d16 |
V:7
G16 z16 | c16 z16 | z8 z4 c4 c8 G8 | A8 z4 A4 =B8 c4 G4 | G8/4A8/4 B8 A4 B16 |
V:8
C,16 z16 | F,16 z16 | z8 z4 F,4 C,8 _E,8 | D,8 z4 D,4 G,8 F,4 _E,4- | E,4 D,4 C,8 B,,16 |
%
V:1
A4 c6 B8/4 A4 G4 c4 c4 c4 | B4 d6 c8/4 B4 A4 G8 ^F4 | G16 ||
V:2
c8 A4 c8 B8/4A8/4 G8 | z4 g8 d4 d16 | d16 ||
V:3
A8/4G8/4A8/4B8/4 c8 z4 C4 E8/4D8/4E8/4F8/4 | G8 z4 D4 ^F8/4E8/4F8/4G8/4 A8/4D8/4d4| =B8 z8 ||
V:4
F,8 z4 C,4 E,8/4D,8/4E,8/4F,8/4 G,8 | z4 G,,4 B,,8/4A,,8/4B,,8/4C,8/4 D,16 | G,16 ||
%
V:5
z4 F4 F4 F4 E4 G6 F8/4 E4 | D48/4 d6 c8/4 B4 A8 | = B16 ||
V:6
z16 z4 e4 e4 c4 | g8 G8 A4 B4 d8- | d8 G8 ||
V:7
z4 A4 A4 F4 c8 z4 G4 | B8/4A8/4B8/4c8/4 d16 D8 | D16 ||
V:8
z4 F,,4 A,,8/4G,,8/4A,,8/4B,,8/4 C,8 C,8 | G,,16 D,16 | G,,16 ||

Heel interessant is het echospel tussen de twee koren, maar ook het samenspel, waardoor er een soort 'conclusie' ontstaat waarin alle stemmen klinken.

3.2 'Cori spezzati' in moderne muziek

Er zijn dubbelkorige voorbeelden van de zeventiende eeuw tot nu. Om twee hedendaagse te noemen: Karlheinz Stockhausen (Gruppen für drei Orchester) en Daan Manneke (Monumentum/Gedanken zu Bach).

4. Solo concerto en concerto grosso

Het idee van het (solo)concerto is dat de solist en het orkest, elkaar afwisselen. Het soloconcert ontstond in de barok naast het concerto grosso, waarin een kleine groep instrumenten tegenover de rest van het orkest stond. Wellicht is het maken van een onderscheid tussen concertato en concerto niet onzinnig:

• bij de concertatostijl gaat het om contrast tussen tegengestelde groepen stemmen en groepen instrumenten
• bij de concertostijl, vooral zoals die zich later in de barok ontwikkelde tot het concerto grosso, is er sprake van contrast tussen
  • grote en kleine groepen (later "ripieno" = tutti en "concertino" = kleinere groep genoemd) of, in het geval van een soloconcert, een contrast tussen solist(en) en instrument(en).
  • een contrast tussen solist(en) en "ripieno".

De meest invloedrijke en productieve componist van concerti tijdens de barokperiode was de Venetiaan Antonio Vivaldi (1678 - 1741). Een typisch fragment:

X:1
%T:title
C:Violin Concerto in C major, RV 180, Antonio Vivaldi
M:4/4
L:1/16
V:1 clef=treble sname="violin solo"
V:2 clef=treble sname="violin 1"
V:3 clef=treble sname="violin 2"
V:4 clef=alto sname="viola"
V:5 clef=bass  sname="basso continuo"
%%staves 1 2 3 4 5
K:C
V:1
c8/4C8/4B,8/4B8/4 c4 z8/4 "solo"e8/4 | (ge)(af) (ge)(af)  (ge)(af)  (ge)(af) | g8/4c8/4 z8/4 g8/4 (ag)(c'g) (ag)(c'g) ||
V:2
c8/4C8/4B,8/4B8/4 c4 z4 | z16 | !p!g8/4 g4 g8/4 a4 z4 ||
V:3
G8/4E8/4D8/4B8/4 c4 z4 | z16 | !p!e8/4 e4 e8/4 f4 z4 ||
V:4
E8/4A,8/4B,8/4G,8/4 G,4 z4 | z16 | !p!E8/4F8/4G8/4E8/4 C4 z4 ||
V:5
C,8/4F,8/4G,8/4G,,8/4 C,4 z4 | C,8/4F,8/4C,8/4F,8/4 C,8/4F,8/4C,8/4F,8/4  | C,8/4D,8/4E,8/4C,8/4 F,8/4E,8/4F,8/4E,8/4 || 

5. Call and response examples

Een concerto tussen solostem en een instrumentaal koor (dat een ostinato, een riff speelt), is 'Mannish boy' van de Amerikaanse bluesman Muddy Waters.

Een intiemere toepassing van de call and reponse techniek is tussen twee stemmen. Voorbeelden zijn overal te vinden. Ik noem er een paar.

X:1868
C:Inventio 1 (BWV 772), Johann Sebastian Bach (1685-1750) 
V:1 clef=treble
V:2 clef=bass
M:C
L:1/16
%%staves {1 2}
K:C
V:1
zCDE FDEC G8/4c8/4MB8/4c8/4|dGAB cABG d8/4g8/4Pf8/4g8/4|
V:2
z8 zC,D,E, F,D,E,C,|G,8/4G,,8/4 z4 zG,A,B, CA,B,G,|
%
V:1
eagf egfa gfed cedf|edcB AcBd cBAG ^FAGB|
V:2
C8/4B,8/4C8/4D8/4 E8/4G,8/4A,8/4B,8/4|C8/4E,8/4^F,8/4G,8/4 A,8/4B,8/4C4-|

Twee sprekers imiteren elkaar en daarna verteld de eerste spreker zijn verhaal terwijl de tweede luistert etc.

In Bachs werk zijn er genoeg voorbeelden, bijvoorbeeld in het duet 'Mein Freund ist mein!' van Bachs Cantate 'Wachet auf, ruft uns die Stimme BWV 140'.