Muziektermen: tempo

Door de notenvorm wordt slechts de relatieve tijdswaarde aangegeven. De werkelijke duur is afhankelijk van het tempo (de snelheid waarmee de tijdseenheden elkaar opvolgen) dat gekozen of voorgeschreven is.
De tempovoorschriften worden aangegegeven door termen (vaak in het Italiaans) waarbij een zekere vrijheid van opvatting kan bestaan, of door metronoomeijfers die exact de gewenste snelheid aangeven.
Men neemt gewoonlijk vijf tempo-klassen aan:

• de zeer langzame beweging - Largo, Lento, Adagio, Grave
  
  Deze termen drukken meer uit dan alleen een beweging.
  
  Largo = breed
  Lento = langzaam (slepend)
  Adagio = langzaam (met expressie, vaak met veel ornamentiek)
  Grave = ernstig
  
  Door toevoeging van andere termen of door achtervoeging van vergrotings- of verkleiningsuitgangen worden verschillende gradaties verkregen.
• Toevoeging aan de zeer langzame bewegingen zijn voornamelijk

• (veel) en

• (zeer).

• Superlatieven worden gebruikt bij Largo en Adagio:

• en

• . Adagio sostenuto = zeer langzaam en gedragen

• de langzame beweging - Larghetto, Andante, Andantino
  
  Larghetto behoudt zijn brede karakter ondanks het wat hogere tempo.
  Andante = gaande. In de 18e eeuw opgevat als een matig snelle beweging; in de 19e eeuw als een langzame beweging.
  Andantino = minder gaande. Meestal uitgelegd als langzamer dan an- dante. In de 19e eeuw werd andantino uitgelegd als minder langzaam dan andante.
  Andante sostenuto = gaande, maar gedragen
  
  
• de matig snelle beweging - Moderato, Allegro Moderato
  
  Moderato = gematigd
  Allegro moderato = matig snel, opgewekt
  Allegro motto moderato = zeer matig opgewekt
  Allegretto = tamelijk levendig en luchtig
  Moderato assai = zeer gematigd
  
  
• de snelle beweging Allegro
  
  Allegro = opgewekt snel
  
  Bij dit tempo worden veel toevoegingen gebruikt:
  con brio = met vuur (levendigheid)
  con fuoco = met vuur
  con spirito = met geestdrift
  agitato = onrustig, opgewonden
  con modo = iets rustiger
  non troppo = niet te veel, dus niet te snel
  non tanto = idem
  con moto = met beweging
  espressivo = met uitdrukking
  
  Ongeveer gelijk aan Allegro staan Tempo giusto het juiste tempo en Tempo ordinario = het gewone tempo
  
  
• de zeer snelle beweging - Presto, Allegro assai Vivace
  
  Presto = snel
  Allegro assai = zeer opgewekt, snel
  Allegro aperto = onmiskenbaar snel
  Allegrissimo = zeer snel
  Presto assai = zeer snel
  Presto volante = vliegensvlug
  Prestissimo = uiterst snel, zo snel mogelijk
  Vivace = levendig. Meer een karakteraanduiding dan een tempo-aanduiding. Ook Allegro vivace.

• toenemend in snelheid
  
  Accelerando = sneller wordend
  Affrettando = verhaastend
  Animando = levendiger
  Stringendo = dringend - sneller maar ook sterker wordend
  Incalzando dringend
  Più = meer: als toevoeging aan b.v. allegro of presto
  Più mosso = meer beweging
  
  
• afnemend in snelheid
  
  Allargando = verbredend
  Calmando = rustiger wordend
  Calando = venninderen - langzamer en zachter worden
  Morendo = uitstervend - idem
  Smorzando = wegstervend - idem
  Rallentando = langzamer wordend
  Ritartando = vertragend
  Ritenuto = tegenhouden - plotseling langzamer
  Slargando = verbredend
  Slentando = langzamer wordend
  Meno = minder b.v. als toevoeging aan allegro
  Meno mosso = minder beweging
  Più adagio = langzamer
  Più lento = slepender
  Più largo = breder
  
  

• Ad libitum = naar believen - vrijheid van bewegen
  
  (Tempo) rubato = geroofd - vrij in de maat
  Senza Tempo = zonder tempo
  Stretto = spoed
  Doppio movimento = dubbele snelheid
  Commodo = gemakkelijk
  Poco, un = een beetje - kan worden toegevoegd aan eik tempovoor- schrffi b.v. poco ritardando = een beetje vertragen
  Poco a poco = langzamerhand
  Pochettino = een klein beetje
  Tranquillo = rustig
  L'istesso tempo = dezelfde beweging (bij maatwisselingen)
  A Tempo = het oude tempo (na vertraging of versnelling)
  Tempo primo = eerste tempo (uit begin van het stuk)