1. Akkoorden

1.1 Drieklanken.

De drieklank is sinds de 16de eeuw het belangrijkste fundament van samenklank in de westerse muziek. De structuur van een drieklank in grondligging is steeds: grondtoon – terts – kwint. De drieklanktonen heten daarom ook ‘grondtoon’, ‘terts’ en ‘kwint’ van het akkoord. Let op: het is dus niet correct om een drieklank als een stapeling van twee tertsen te zien! Elke drieklank kan door omkering tot de grondpositie worden teruggebracht4. Doordat terts (3-/3+) en kwint (5r/5) veranderbaar zijn, bestaan er zes verschillende drieklanken met elk een eigen naam. Van deze zes zijn de majeur en de mineur drieklank consonant, de overige zijn dissonant:

%%stretchlast 1
X:1
T: 
M:none
L:1/1
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 10
[CEG] | [C_EG] | [CE^G] | [C_E_G] | [C__E_G] | [CE_G]
w: a) b) c) d) e) f)
%w: majeur mineur overmatig verminderd dubbelverminderd hardverminderd

1.2 Grondligging en omkeringen

We spreken van een drieklank in grondligging (grondakkoord) als de grondtoon van de drieklank in de bas ligt. De sopraannoot is hierbij totaal niet van belang. Zolang de grondtoon maar in de bas ligt, blijft het grondligging.
Als de grondtoon van de drieklank niet in de bas ligt, dan spreken we van omkeringen. Er zijn dan twee mogelijkheden:

• ligt de terts in de bas, dan spreken we van eerste omkering, sextakkoord of tertsbas,
• ligt de kwint in de bas, dan spreken we van tweede omkering, kwartsextakkoord of kwintbas.

Ook bij omkeringen is de sopraannoot niet van belang, het gaat alleen om de toon die in de bas ligt:

X:1
T: 
M:none
L:1/1
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 14
"enge""_5;3"[D^FA] "ligging""_6;3"[^FAd] "_6;4"[Ad^f] || "_5;3"[D=F_A] "_6;3"[F_Ad] "_6;4"[_Ad=f] ||"wijde""_5;3"[DA^f] "ligging""_6;3"[^Fda] "_6;4"[A^fd'] || "_5;3"[D_A=f] "_6;3"[=Fd_a] "_6;4"[_A=fd']||

1.3 Vierklanken (septiemakkoorden)

Drieklanken kunnen tot septiemakkoorden worden uitgebreid. Aan de volgorde grondtoon + terts + kwint hoef je alleen + septiem toe te voegen. Hieronder zie je de meest voorkomende septiem- akkoorden. De gebruikte becijfering verwijst zowel naar de grondtoon als naar de structuur van het akkoord. Andere manieren van becijferen zijn echter ook mogelijk.

X:1
T: 
M:none
L:1/1
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 10
[CEG_B] | [C_EG_B] | [C=EG=B] | [C_EG=B] | [C=E^G_B] | [C=E^G=B] | [C_E_G_B] | [C_E_G_B] | [C__E_G__B] | [C=E_G_B] |
w: a) b) c) d) e) f) g) h) i) j)
%s: "_a)" "_b)" "_c)" "_d)" "_e)" "_f)" "_g)" "_h)" "_i)" "_j)"

1.4 Grondligging en omkeringen

• ligt de terts in de bas, dan spreken we van eerste omkering, kwintsextakkoord of tertsbas,
• ligt de kwint in de bas, dan heet het tweede omkering, tertskwartakkoord of kwintbas,
• ligt de septiem in de bas, dan derde omkering, secunde-akkoord of septiembas.

Ook bij deze omkeringen is de sopraannoot niet van belang, het gaat alleen om de toon die in de bas ligt.

X:1
T:
M:none
L:1/1
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 14
"Dominant;septiemakkoord""_;7"[CEG_B] | "kwintsextakkoord""_;6;5"[EG_Bc] | "terts-kwart akkoord""_;(6);4;3"[G_Bce] | "secundakkoord""_;(6);(4);2"[_Bceg]

1.5 Enharmoniek

X:1
T: 
M:none
L:1/4
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 10
C _E _G __B || C ^D ^F A || C _E ^F A || C _E _G A ||
w: grondtoon~C * * * grondtoon~Dis * * * grondtoon~Fis * * * grondtoon~A * * *

In onderstaand voorbeeld zien we de relatie tussen het verminderd septiemakkoord en octotoniek:

X:1
T: 
M:none
L:1/4
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 10
C _E _G __B || "x"C D "x"_E F "x"_G ^G "x"A B c

Een andere interessante en vaak gebruikte enharmonische mogelijkheid vinden we in het dubbelverminderd septiemakkoord. In klank is dit akkoord namelijk enharmonisch gelijk aan het dominantseptiemakkoord. Maar beide akkoorden horen niet in dezelfde toonsoort en lossen harmonisch geheel verschillend op:

X:1
T: 
M:none
L:1/1
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 10
[^DFAc] "klinkt als"x1 [_EFAc] || [FAc^d] "klinkt als"x1 [FAc_e]
w: D#~dubbelverminderd F7 O~65 F7

Meestal kom je het dubbelverminderd septiemakkoord in zijn eerste omkering tegen (rechtervb.). Deze ligging wordt overmatig kwintsextakkoord O65 genoemd. Dit O65 akkoord is enharmonisch gelijk aan een dominantseptiemakkoord in grondligging.

1.6 Vijfklanken

X:1
T: 
M:none
L:1/1
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
%%annotationfont Times 10
"G79"[GBdfa] [Ccceg] || "G7\b9"[GBdf_a] [Ccc_eg]
w: C:~V9 I c:~V9 I