%abc-2.2
%%writefields Q false

%%stretchlast 1

Laddereigen-laddervreemde tonen. Chromatiek.

Tonen die in een bepaalde toonsoort thuishoren, noemen we 'laddereigen'. In bijv. D-majeur zijn er 5 stamtonen (d-e-g-a-b) en twee afgeleide tonen (fis en cis). Alle zeven tonen zijn laddereigen in D-majeur. Als aan dit vaste diatonische toonmateriaal toevallige verhogingen worden toegevoegd, dan maken we het materiaal chromatisch. Zie het onderstaande voorbeeld, waarbij de met 'x' aangeduide tonen 'laddervreemd' zijn.

X:1
%T:
M:none
L:1/4
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:D clef=treble
D F A B | B "X"_B A2 | "X"^G A =G E | "X"=F E D2 |]

De hiervoor genoemde leidtoon in a-klein (toon gis) is dus laddervreemd, chromatisch element. Bij het begrip chromatiek moet je dus denken aan toevallige verhogingen of verlagingen binnen een diatonisch patroon. Door zo'n extra verhoging, of verlaging wordt een diatonische hele toon verdeeld in twee halve toonafstanden.

Voorbeeld:

f-g wordt verdeeld in f-fis en fis-g.

Van deze twee is er altijd één die ook in een diatonische toonladder zou kunnen voorkomen; in dit geval is dat fis-g, want deze twee tonen komen beide voor in de toonladder van bijv. G.

Iedere halve toonsafstand, die in een diatonische toonladder kan voorkomen, en die dus een kleine secunde genoemd kan worden, noemen we een diatonische halve toon. De andere halve toonsafstand, in het voorbeeld f-fis, heeft twee tonen die beide afgeleid zijn van één en dezelfde stamtoon; iedere halve toonafstand waarvoor dit geldt, noemen we een chromatische halve toon.

Een ezelsbruggetje: diatonische halve tonen hebben verschillende beginletters.

Toevallige verhogingen en verlagingen -chromatische elementen dus- komen in de muziekliteratuur vaak voor, vooral in de 19^e eeuw vanaf Chopin: Liszt, Wagner, Franck, Bruckner, Mahler, Richard Strauss. Componisten als Schönberg, Webern en Stockhausen maakten gebruik van twaalftonige thema's, waarbij elke toon uit de chromatische toonladder éénmaal voorkomt in een vrij gekozen volgorde. Hieronder zie je een twaalftoonsreeks en daaronder de chromatische toonladder (let op de becijfering in beide reeksen).

X:1
%T:
M:none
L:1/4
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
"1"^A "2"B "3"F "4"E "5"^G "6"A "7"_E "8"D "9"^F "10"G "11"_D "12"C ||
"1"C "2"^C "3"D "4"^D "5"E "6"F "7"^F "8"G "9"^G "10"A "11"^A "12"B

Een volledig chromatische toonladder is een toonladder, waarin alle hele toonsafstanden zijn verdeeld in twee halve tonen en die dus uitsluitend uit halve toonsafstanden bestaat.
In een stijgende chromatische toonladder worden de chromatisch tonen als leidtonen voor de daaropvolgende laddereigen tonen uitsluitend als verhogingen genoteerd mogen worden; in een dalende chromatische toonladder als verlagingen (met uitzondering van de verlaagde vijfde toon: deze wordt bijna altijd als de verhoogde vierde toon genoteerd (dus fis i.p.v. ges).

X:1
%T:
M:none
L:1/1
%%MIDI program 79
Q:1/1=72
K:C clef=treble
C ^C D ^D E F ^F G ^G A ^A B ||
c B _B A _A G "<("">)"_G ^F =F E _E D _D C ||