%%stretchlast 1
Middeleeuwse harmonie technieken: parallelliteit
Parallelliteit tref je niet alleen bij middeleeuwse componisten aan. Het verschijnsel is van alle tijden, in de klassieke als ook de popwereld. Twee categorieën bespreek ik nu:
- Parallel organum
- Gymel, faux bourdon, conductus
1. Parallel organum
Een middeleeuws organum is een (vocale) compositie voor twee of meer partijen. - de partijen in een parallel organum bewegen in parallelle beweging - het tweestemmige organum bestaat uit een hoofdstem (een gregoriaans gezang) en een tweede stem een kwint onder of een kwart boven de hoofdstem. Alle stemmen kunnen worden verdubbeld (in het geval van kerkelijke vieringen), zodat er parallelle octaven ontstaan. Voorbeeld:
X:1 %T:title C:Parallel organum, ca. 900 M:none L:1/16 V:1 clef=treble V:2 clef=treble V:3 clef=bass V:4 clef=bass %%staves (1 2) (3 4) K:C V:1 E0 G0 A0 A0 A0 A0 A0 B0 G0 "x"G0 A0 V:2 A,0 C0 D0 D0 D0 D0 D0 E0 C0 B,0 A,0 V:3 E,0 G,0 A,0 A,0 A,0 A,0 A,0 B,0 G,0 G,0 A,0 V:4 A,,0 C,0 D,0 D,0 D,0 D,0 D,0 E,0 C,0 B,,0 A,,0
Voorbeeld 1
Voorbeelden van parallelle organumtechniek in hedendaagse werken zijn gemakkelijk te vinden en dat laten we aan jou over.
Natuurlijk kan de parallelle organumtechniek worden gecombineerd met andere technieken. Een voorbeeld is een organum experiment van Keri Aerts, gebaseerd op een idee uit Wagners Tristan (Prelude, akte 3). Merk op dat ze niet alleen verschillende technieken gebruikt, maar ook ook -na evaluatie van haar strikte organumversie- verschillende intervallen (vergelijk Voorbeeld 6 Perotinus' Salvatoris Hodie hieronder).
X:1
%T:title
C:Prelude, act 3, Tristan, Wagner
M:4/4
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=bass
%%staves {(1 2) 3}
K:Ab
V:1
G8 A4 B4 | d4 =e4 g4 _a4 | b4 d'4 =e'6 f'8/4 |g'8 =b4 c'4 | f'4 ||
V:2
D8 =E4 G4 | =A4 B4 d4 e4 | g4 =a4 b6 d'8/4 |=e'8 g4 a4 | d'4 ||
V:3
=E,,16- | E,,16- |E,,16 | D,,16 | z4 ||
Voorbeeld 2
Merk op dat Keri Aerts haar oorspronkelijke, min of meer strikte organum-versie afzwakt. Bestudeer maat 6- 10: een imitatiespel als resultaat van het overslaan van een strikte organumtechniek door het invoegen van rusten.
X:1
%T:title
C:Keri Aerts, organum experiment
M:4/4
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=treble
V:3 clef=bass
score {1| 2 | 3}
%%measurenb 1
K:C
V:1
^F8/4 ^G6 _A8 | ^A4 ^d8/4 ^f6 f4 | _a4 ^a4 ^d'6 e'8/4 |^f'4 z4 (^d4!dot!e4) | (^B4!dot!=d4) z8 |\
(G4 !dot!B4) z8 | z8 B,6 C8/4 | D4 E8 F4 | G4 A8/4B6 c4 | d4 =e8/4 f6 _e4 |\
z4 (^e4!dot!^f4) g4 | a4 z8 (c'4|!dot!e'4) z4 ^g'4 ^f'4- |\
^f'8/4 ^e'6 c'4 _b4 | ^g8/4 g6 e4 c4 | _B4 _A6 ^G8/4 ^F4 |]
V:2
C8/4 ^D6 =F8 | ^F4 =A4 ^B4 =d8/4=f8/4- |f8/4 ^f6 =a6 ^b8/4 | ^d'4 z4 (=A4!dot!^B4) | (^F4!dot!A4) z8 |\
(^D4!dot!=F4) B,6 C8/4 | =D4 E8 F4 | G4 A8/4B6 c4| d4 =e8/4 f6 _e4 | z4 (A4!dot!=B4) z4|\
z4 (B4!dot!d4) =e4 |g4 z8 (a4 |!dot!c'4) z4 e'4 d'4- |\
d'8/4 b6 ^g4 =g4 | ^e8/4 d6 =B4 ^G4 | =G4 F6 D8/4 C4 |]
V:3
[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |\
[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |\
[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |\
[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |[E,B,]16- |]
Voorbeeld 3
2. Gymel, fauxbourdon, conductus
De gymel is een tweestemmige compositie, gebaseerd op parallelle tertsen, sexten of decimen.
X:1 %T:title C:gymel, 13e eeuw M:none L:1/16 V:1 clef=treble V:2 clef=bass %%staves [1 2] K:C V:1 G6 F8/4 G8/4A8/4F8/4E8/4- ED D4 C8/4 D8 || V:2 G,6 A,8/4 B,8/4C8/4A,8/4G,8/4- G,8/4F,8/4 E,4 D,8 ||
Voorbeeld 4
De gymel werd uitgebreid tot de zogenaamde 'faux bourdon': van een parallelle tweestemmige beweging naar een driestemmige, parallelle terts- en sextintervallen (ofwel parallelle sextakkoorden).
X:1 %T:title C:faux bourdon (rond 1300) M:none L:1/16 V:1 clef=treble V:2 clef=bass V:3 clef=bass %%staves [1 2 3] K:C V:1 G6 F8/4 G8/4A8/4F8/4E8/4- ED D4 C8/4 D8 || V:2 D6 C8/4 D8/4E8/4C8/4B,8/4- B,A, A,4 G,8/4 A,8 || V:3 G,6 A,8/4 B,8/4C8/4A,8/4G,8/4- G,8/4F,8/4 E,4 D,8 ||
Voorbeeld 5
De conductus is een variant van de strikte gymeltechniek, zoals in het voorbeeld hieronder, waarbij incidenteel andere intervallen dan de terts worden gebruikt.
X:1 %T:title C:Perotinus, Salvatoris Hodie, 13e eeuw M:none L:1/16 V:1 clef=treble V:2 clef=treble %%staves [1 2] K:Gdor V:1 G8/4 : d4 d8/4 c8/4B8/4c8/4 d6 : z8/4 z8/4 d8/4 d4 B8/4 B4 c8/4 A6 : z8/4 z8/4 G8/4 d4 d8/4 B4 c8/4 c6 : z8/4 z8/4 A8/4 A4 B8/4 c4 B8/4 B4 A8/4 G6 |] w: Gau-dens in Do--mi-no in hoc sol-lemp-ni-o: lae-te-tur om-ni-um tur-ba fi-de--li--um V:2 G8/4 : B4 B8/4 A8/4G8/4A8/4 G6 : z8/4 z8/4 G8/4 B4 A8/4 G4 A8/4 F6 : z8/4 z8/4 G8/4 B4 B8/4 G4 A8/4 F6 : z8/4 z8/4 D8/4 F4 G8/4 A4 G8/4 G4 F8/4 G6 |]
Voorbeeld 6
In Elgars Gerontius vinden we een mooie toepassing van een gymbegeleiding van een melodie.
X:1
%T:title
C:Elgar, Gerontius
M:3/4
L:1/16
V:1 clef=treble
V:2 clef=treble
%%staves {1 2}
K:Ab
V:1
z8/4 z4 | d4 e4 B4- |B4 c4 G4 | B6 c8/4 f4 ||
w: Praise___ to the Ho-li-est
V:2
[Ac]8/4 [Ac]8/4 [Ac]8/4 | [Ac]3 [GB] [FA]8/4 [EG]8/4 [=DF]8/4 [EG]8/4 |[FA]3 [EG] [=DF]8/4 [CE]8/4 [B,=D]8/4 [CE]8/4 | [=DF]8/4 [EG]8/4 [DB]8/4 [FA]8/4 [Ec]8/4 [DB]8/4 ||
w:to be His Vice-roy in the world of mat-ter and of sense, Up on the fron-tier towards the
Voorbeeld 7